Καθε μέλος του 6ers.gr μπορεί να γράψει, να ενημερώσει και να διαδώσει ιδέες και πληροφορίες... 
Σάββατο, 17 Απρίλιος 2010 01:02
Την πλούσια πολιτιστική και αρχιτεκτονική κληρονομιά του νομού Τρικάλων αναδεικνύει μελέτη για 107 μεταβυζαντινά μνημεία της περιοχής, στην οποία δεν περιλαμβάνονται τα Μετέωρα και τα οργανωμένα μοναστηριακά συγκροτήματα.
Η έρευνα της Ξανθής Σαββοπούλου-Κατσίκη (αρχιτέκτων-αναστηλώτρια) και του αρχαιολόγου Κωνσταντίνου Κατσίκη επικεντρώνεται κυρίως σε ενοριακούς και κοιμητηριακούς ναούς, εξωκλήσια και καθολικά εγκαταλειμμένων μονών.
Από το σύνολο αυτό, ποσοστό περίπου 6% ανήκουν χρονικά στο 16° αιώνα, 18% στο 17ο αι., 34% στο 18° αιώνα και το υπόλοιπο 42% στο 19° αιώνα. Διακρίνεται δηλαδή- επισημαίνουν οι ερευνητές- μια σταδιακή αύξηση στον αριθμό των εκκλησιών, οι οποίες σχεδόν διπλασιάζονται κατά το πέρασμα, από τον έναν αιώνα στον άλλο. Το γεγονός αυτό οφείλεται φυσικά στις πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της κάδε εποχής.
Ως προς τον αρχιτεκτονικό τύπο, οι ναοί του 16ου αι. είναι κατά κανόνα μικρών διαστάσεων, μονόχωροι ή όπως λέγονται δρομικές εκκλησίες (Κοίμηση και Αγ. Νικόλαος στον οικισμό Βυλοτά Αρδανίου, Εισόδια της Θεοτόκου στον Πλάτανο, Αγ. Νικόλαος στο Μεγαλοχώρι).
Εξαίρεση αποτελεί ο ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, που βρίσκεται στον ομώνυμο οικισμό, καθώς είναι μεγαλύτερων διαστάσεων, ανήκει δε στον τύπο του τετράστυλου σταυροειδούς ναού και αποτελεί ανακαίνιση παλαιότερου βυζαντινού ναού, όπως μπορούμε να διακρίνουμε στην ανατολική πλευρά του. Δίπλα στο όμορφο αυτό μνημείο έχει κτιστεί σύγχρονη εκκλησία.
Κατά τον 17° αιώνα, κυρίαρχος είναι, όπως και κατά τον προηγούμενο αιώνα, ο τύπος της μικρής δρομικής εκκλησίας (Άγιος Αθανάσιος στο Αγιόφυλλο, Γέννηση Θεοτόκου στην Αχλαδέα, Αγ. Απόστολοι στη Σαρακίνα, Μεταμόρφωση του Σωτήρος στην Αγία Παρασκευή, Ταξιάρχες στον Πλάτανο, Ανάληψη στη Νομή).
Την ίδια εποχή παρουσιάζεται ο τύπος της τρίκλιτης βασιλικής, με υπερυψωμένο το μεσαίο κλίτος, κατά τα παλαιοχριστιανικά πρότυπα. Παραδείγματα του τύπου είναι ο κοιμητηριακός ναός της Βασιλικής που τιμάται στον Άγιο Γεώργιο και το καθολικό της μονής Κοιμήσεως της Θεοτόκου Βυτουμά. Τον ίδιο αιώνα, εμφανίζεται και ο βυζαντινός τύπος του σταυροειδούς τετρακιόνιου ναού, με τρούλο, στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, στον ομώνυμο οικισμό ή του τετράστυλου στο καθολικό της μονής Σταγιάδων.
Στον αιώνα που ακολουθεί, δηλαδή στον 18° αιώνα, συνεχίζουν να κτίζονται μονόχωρες εκκλησίες (Άγιος Χριστόφορος Λυγαριάς, Αγ. Παρασκευή στην Ανθούσα, Ταξιάρχης στο Ρίζωμα Αγ. Νικόλαος στην Πύρρα, Αγ. Απόστολοι στο Καλονέρι, Κοίμηση της Θεοτόκου στο Φλαμουρέσι). Εξαίρεση ναού με τρούλο αποτελεί ο μονόχωρος ναός του Αγίου Γεωργίου στην Οξύνεια. Την ίδια περίοδο εμφανίζεται, επίσης, ο τύπος του σταυρεπίστεγου ναού, που επιχωριάζει στη γειτονική Ήπειρο. Πρόκειται έναν τύπο ναού, ο οποίος δεν συναντάται στη Δυτική Μακεδονία. Παραδείγματα τέτοιων ναών είναι ο Άγιος Γεώργιος Κλεινού και ο Άγιος Δημήτριος στον Πλάτανο.
Την εποχή αυτή και ιδιαιτέρως από το το β' μισό του 18ου αιώνα εμφανίζεται και κυριαρχεί ο τύπος της τρίκλιτης, συνήθως ξυλόστεγης, βασιλικής (π.χ. Αγία Παρασκευή στο Στεφάνι). Οι λόγοι για τους οποίους επιβλήθηκε αυτός ο τύπος- αναφέρουν οι δύο ερευνητές- είναι αφενός το μέγεθος, το οποίο διευκόλυνε τη συγκέντρωση μεγάλου αριθμού πιστών, αφετέρου η βελτίωση των κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών, κατά τους τελευταίους αιώνες της τουρκοκρατίας, παράλληλα με την τάση της εποχής για την αναβίωση του τύπου της παλαιοχριστιανικής βασιλικής, δηλαδή την επιστροφή στα πρότυπα των πρώτων χριστιανικών χρόνων.
Παραλλαγή του τύπου αυτού, δημιουργείται με την ύπαρξη στοάς σε μία πλευρά (π.χ. Αγία Παρασκευή Κλεινού, Άγιοι Πάντες στην Ανθούσα) ή και σε δύο πλευρές (π.χ. Αγία Παρασκευή Γουδουβάσδας). Σε ελάχιστες δε περιπτώσεις, παρατηρείται υπερύψωση του μεσαίου κλίτους, όπως στον Άγιο Αθανάσιο στην Καστανιά.
Από την περιοχή των Τρικάλων δεν λείπει την εποχή αυτή και ο ιδιόμορφος τύπος της σταυρεπίστεγης τρουλαίας βασιλικής, όπου ο σταυρός σχηματίζεται καθαρά στη στέγη, όπως στην Αγία Παρασκευή στο Χαλίκι (του 1725) και στο καθολικό της μονής Αγίας Τριάδος στη Δέση (του 1764).
Τον 18° αιώνα έχουμε ελάχιστα παραδείγματα του βυζαντινού τύπου του σταυροειδούς εγγεγραμμένου τετράστυλου ναού με τρούλο, όπως είναι ο Άγιος Νικόλαος στο Κακοπλεύρι, ο οποίος κτίστηκε στα 1703. Στο ναό επαναλαμβάνεται ο ίδιος τύπος και στο νάρθηκα.
Στην ίδια κατηγορία ανήκουν τα καθολικά των μονών Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στο Ζάρκο και της Αγίας Παρασκευής, στον δρόμο από το Νεραϊδοχώρι προς την Πύρρα. Επιπροσθέτως, ότι οι δύο τελευταίοι ναοί είναι τρίκογχοι, καθώς οι χοροί διαμορφώνονται, υπό μορφή αψίδας, στη βόρεια και νότια πλευρά. Πρόκειται για το γνωστό τύπο, που απαντάται συνήθως στα καθολικά των μονών του Αγίου Όρους και είναι γνωστός ως αθωνικός ή αγιορείτικος τύπος, ο οποίος γενικεύεται στα καθολικά των μοναστηριών της μεταβυζαντινής περιόδου. Αθωνικού τύπου ναός είναι και το καθολικό της μονής Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Ανθούσα, δίπλα στον Αχελώο ποταμό (1792).
Τον 19° αιώνα γενικεύεται ο τύπος της τρίκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής- με ή χωρίς χαγιάτι- (Γέννηση της Θεοτόκου στη Φανερωμένη, Αγ. Νικόλαος στον Πλάτανο). Σε αρκετές περιπτώσεις, στο μεσαίο κλίτος υψώνεται τρούλος (Αγ. Αθανάσιος Θεόπετρας, Αγία Παρασκευή Κρανιάς, Αγ. Αθανάσιος στο Ρίζωμα, Αγ. Αθανάσιος στις Καρυές). Σε κάποιες περιπτώσεις, ο τρούλος αποτελεί νεότερη επέμβαση, όπως στην Αγία Παρασκευή στο Φλαμούλι.
Ο τύπος της σταυρεπίστεγης βασιλικής με τρούλο, που υπάρχει ήδη από τον προηγούμενο αιώνα, απαντάται και πάλι (π.χ. Αγ. Νικόλαος Βασιλικής, Αγ. Νικόλαος στη Φήκη, Αγ. Νικόλαος στο Αρδάνι, Κοίμηση της Θεοτόκου στο Ελληνόκαστρο. Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη στο Μεγάλο Κεφαλόβρυσο, καθώς και το καθολικό της μονής Προφήτη Ηλία στο Χαλίκι).
Τον 19° αι., μονόχωρες εκκλησίες είναι μόνον τα εξωκλήσια (Αγ. Γεώργιος Καλομοίρας). Συναντάμε, επίσης, σε περιορισμένο αριθμό σταυρεπίστεγους μονόχωρους ναούς (Αγ. Γεώργιος Αγίας Παρασκευής, Αγ. Νικόλαος Μεγάρχης) και λίγους ναούς του τύπου του σταυροειδούς τετρακιονιου με τρούλο, όπως το καθολικό της μονής Αγίου Νικολάου Σιαμάδων του 1807 και η ενοριακή εκκλησία της Γέννησης της Θεοτόκου στο Γοργογύρι του 1850. Η τελευταία περίπτωση, σημειώνεται στην εργασία, μπορεί να χαρακτηρισθεί ως σπάνια καθώς, παρ' όλο που είναι ενοριακός ναός, ανήκει στον αθωνικό τύπο, ο οποίος, όπως ήδη προαναφέρθηκε, χαρακτηρίζει κυρίως τα καθολικά μοναστηριών.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον από αρχιτεκτονική άποψη παρουσιάζει ο ναός της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, στην Κρανιά. Πρόκειται για ένα μοναδικό πολύκογχο και πολύτρουλο ορθογωνικό κτίσμα που στο εσωτερικό του εντυπωσιάζει η φαντασμαγορική θολοδομία. Η κατασκευή αυτή οφείλεται στον αρχιμάστορα της δεύτερης φάσης του μνημείου του έτους 1848, ο οποίος δεν περιορίστηκε σε στερεωτικές και μόνον εργασίες, αλλά συνέβαλε και στην ωραιοποίηση του ναού με την προσθήκη των επιπλέον τρούλων.
Στη Μεταβυζαντινή περίοδο δεν έλειπαν φυσικά και οι περιπτώσεις διεύρυνσης ή ανακατασκευής παλαιότερων εκκλησιών οι οποίες για κάποιο λόγο είχαν καταστραφεί. Υπάρχουν τρία παραδείγματα όπου η αψίδα του ιερού και τμήμα της ανατολικής πλευράς, ανήκουν σε παλαιότερη φάση (Μεταμόρφωση του Σωτήρος στην Αγία Παρασκευή, Άγιος Νικόλαος στη Μεγάρχη, Αγ. Απόστολοι στο Καλονέρι).
Εξωτερικά, όλες οι μεταβυζαντινές εκκλησίες είναι ορθογώνιες. Μόνο στην ανατολική πλευρά εξέχει η αψίδα του ιερού. Σε πολλές δε περιπτώσεις, εξέχουν της ανατολικής τοιχοποιίας και οι κόγχες του διακονικού και της πρόθεσης (Αγ. Νικόλαος και Αγ. Γεώργιος Βασιλικής). Σε ένα παράδειγμα, απαντάμε δύο κόγχες (Αγ. Νικόλαος στο Νεραϊδοχώρι). Κατά κανόνα, οι κόγχες κοσμούνται με τυφλά αψιδώματα (Αγ. Παρασκευή Καλομοίρας, Αγ. Αθανάσιος Καστανιάς, Μονή Χρυοίνου, Αγ. Αθανάσιος στο Ρίζωμα). Σε κάποιες περιπτώσεις, έχουν δύο σειρές αψιδωμάτων (Γέννηση της Θεοτόκου στο Γοργογύρι), ή αποκτούν πολύπλευρο σχήμα με ημικίονες (Αγ. Αθανάσιος στη Θεόπετρα).
Σε πολλές εκκλησίες, του 18ου αλλά κυρίως του 19ου αι., οι θύρες κοσμούνται με λισανάγλυφα πλαίσια. Τα δέματα είναι απλά όπως δικέφαλοι αετοί (Αγ. Νικόλαος Βασιλικής), φυτικές διακοσμήσεις (Αγ. Παρασκευή στο Στεφάνι) ή ανσικές (Γέννηση της Θεοτόκου στο Γοργογύρι) ή ακόμη πιο σύνδετα, όπως στον Αγ. Γεώργιο Γλινού, με την παράσταση του τιμώμενου αγίου ή στη μονή της Κοίμησης της Θεοτόκου στην Ανθούσα που κοσμείται με τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Σε μία περίπτωση συναντάμε γλυπτά εντοιχισμένα σε δεύτερη χρήση (Αγ. Αδανάσιος Καρυές).
Καμπαναριά συναντάμε στο 15% περίπου των εκκλησιών. Όλα χρονολογούνται στο β' μισό του 19ου αι. είναι πυργοειδή, ανεξάρτητα και συνήθως τριώροφα.
Για τον εσωτερικό χώρο των μνημείων αναφέρεται ότι ορισμένες φορές κοσμείται με ξύλινες ζωγραφισμένες οροφές, ενώ τα τέμπλα ακολουθούν την εξέλιξη από την πρότυπη τεχνική στην έξεργη και τέλος στην ανάγλυφη διάτρητη τεχνική, όπως συμβαίνει από το 17° έως το 19° αι. γενικότερα.